بستن است نه به هر طورى كه دلمان بخواهد و حاشا بر حكمت پروردگار كه حقايقى باطنى و مصالحى واقعى باشد ، و ظواهرى را تشريع كند كه آن ظواهر بندگانش را به آن حقائق و مصالح نرساند ، آرى هميشه گفته‌اند كه ظاهر عنوان باطن ، و طريق رسيدن به آن است ، و باز حاشا بر خداى عز و جل كه براى رساندن بندگانش به آن حقائق طريق ديگرى نزديكتر از ظواهر شرعش داشته باشد ، و آن طريق را تعليم ندهد و به جاى آن يا از در غفلت و يا سهلانگارى به وجهى از وجوه ظواهر شرع را كه طريق دورترى است تشريع كند ، با اينكه خود او تبارك و تعالى فرموده : « وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ » « 1 » ، پس اين كتاب و اين شريعت هيچ چيزى را فروگذار نكرده . حاصل سخنان ما اين شد كه طريق بحث پيرامون حقائق و كشف آن منحصر در سه طريق است ، يا از راه ظواهر دينى كشف مىشود ، و يا از طريق بحث عقلى ، و يا از مسير تصفيه نفس ، و مسلمانان هر طائفه يكى از اين سه طريق را سلوك كرده‌اند ، در حالى كه بطور قطع يكى از اين سه راه حق و درست است ، و آن دوى ديگر باطل است ، براى اينكه اين سه طريق خودشان يكديگر را باطل مىدانند ، و بينشان تنازع و تدافع هست ، و در مثل مانند سه زاويه يك مثلثاند ، كه هر قدر يك زاويه از آن سه را گشادتر كنى دو زاويه ديگر تنگتر مىشوند ، و به عكس هر قدر آن دو زاويه را گشادتر كنى اين يك زاويه را تنگتر كرده اى ، و اختلاف اين سه طريق بطور مسلم در كيفيت تفسير قرآن نيز اثر دارد ، و تفسيرى كه يك متدين و متعبد به ظواهر دين براى قرآن مىكند ، با تفسيرى كه يك فيلسوف و يك صوفى مىنويسد اختلاف فاحشى دارد ، هم چنان كه اين اختلاف را به عيان در تفاسير مشاهده مىكنيم و احساس مىكنيم كه هر مفسرى مشرب علمى خود را بر قرآن تحميل كرده و نخواسته است بفهمد كه قرآن چه مىگويد ، بلكه خواسته است بگويد قرآن نيز همان را مىگويد كه من مىفهمم ، البته اينكه گفتيم هر مفسر كليت ندارد ، مفسرينى انگشت شمار نيز هستند كه از اين خطا مبرا بوده‌اند . در سابق توجه فرموديد كه كتاب آسمانى - قرآن عزيز - از اين سه طريق آنچه كه حق است تصديق كرده ، و باطلش را باطل دانسته و حاشا كه در اين سه طريق باطن حقى باشد و قرآن آن را نپذيرد و ظواهر قرآن با آن موافقت نداشته باشد ، و حاشا بر اينكه در ظاهر و باطن قرآن حقى باشد كه برهان عقلى آن را رد كند ، و نقيض آن را اثبات نمايد . و به همين جهت است كه جمعى از علما در صدد بر آمده‌اند به مقدار بضاعت علمى كه

--> ( 1 ) ما كتاب را بدين جهت بر تو نازل كرديم كه بيانگر همه چيز باشد . « سوره نحل ، آيه 89 » .